JEVREJSKA OPŠTINA NOVI SAD

KONTAKT: jonovisad@sbb.rs

Kraj ili novi početak

[11.03.2011]

U ponedeljak, 14. mart u 18 časova, u Jevrejskoj opštini Novi Sad, istoričarka dr Mladenka Ivanković predstaviće svoju knjigu „Jevreji u Jugoslaviji (1944-1952) – kraj ili novi početak“. U programu, pored autorke, učestvuju Aleksandar Nećak, predsednik SJOS i istoričar dr Ranko Končar.

Veče sa „Pravednicima“

[07.03.2011]

U sredu 9. marta, u prostorijama Jevrejske opštine Novi Sad biće predstavljena knjiga „Pravednici među narodima – Srbija“. Promocija počinje u 18 časova, a slušaocima će se obratiti urednik Nenad Fogel, predsednik JO Zemun i istoričari dr Milan Koljanin i dr Milan Ristović, koji su uz pisca Milana Fogela (Izrael) autori.
Knjigu, koja svedoči o hrabrom činu građana Srbije, nejevreja, koji su tokom Drugog svetskog rata reskirali svoje i živote najmilijih da bi spasavali, njima često nepoznate, osobe jevrejskog porekla, Grad Beograd uvrstio je u kategoriju kapitalnih izdanja. U Srbiji je do sada priznato 128 Pravednika.

Predstavnici JONS obišli groblja u
Bečeju i Bačkom Petrovom Selu

[18.02.2011]

Delegacija Jevrejske opštine Novi Sad na čelu sa predsednikom Goranom Levijem, zajedno sa predstavnikom Grada Bečeja Draganom Mesarošem, obišla je jevrejska groblja u Bečeju i Bačkom Petrovom Selu. Tom prilikom je doneta odluka o daljim radovima na održavanju grobalja. Tako će na Bečejskom groblju biti postavljene nova kapija i tabla sa oznakom na nekoliko jezika uključujući i hebrejski. U Bečeju će, takodje, biti postavljena spomen ploča na mestu gde je ranije bila sinagoga.
Groblje u Bačkom Petrovom Selu je sređeno zahvaljujući privatnoj donaciji i u dobrom je stanju, a planirani radovi odnose se na održavanje i sređivanje ograde.

Dvanaesti ŠOLET 2011.

[17.02.2011]

Tradicionalni dvanaesti Šolet, održan u subotu 5. februara u restoranu „Zlatna medalja“, u novosadskom hotelu „Sajam“, okupio je 350 učesnika. Organizator Šoleta 2011 bila je po prvi put omladina JONS-a, a na predlog dugogodišnjeg organizatora i idejnog tvorca ove manifestacije Rubena Dajča, koji je ove godine bio mentor omladincima.
Svesrdnu pomoć u organizaciji dali su kancelarija Jevrejske opštine Novi Sad i predsednik Goran Levi.
Ovogodišnji Šolet ostaće upamćen i po poklonu  Ane i dr Teodora Kovača, koji su organizatore tehnički opremili za pripremau pasulja naredne godine!

 

JEVREJSKA OPŠTINA NOVI SAD

Jevreji su se u nekadašnji Petrovaradinski Šanac doseljavali iz severnih i zapadnih pokrajina austrijskog carstva, naročito posle naredbe austrijskog cara Karla III iz 1726., kojom im je pravo na sklapanje braka ograničeno na samo jednog člana u svakoj porodici. Tada su mnogi mladi Jevreji i Jevrejke napustili svoje domove i doselili se u slabo naseljene i slabije kontrolisane južne krajeve. Petrovaradinski Šanac ih je primio jer je bio tolerantniji od mnogih većih gradova Monarhije.

Godine 1729. odobrena su pravila jevrejskog religiozno-dobrotvornog društva „Hevra kadiša“ (aramejski: Sveto društvo), koje je imalo zadatak da bolesnim i siromašnim članovima obezbedi lekara, babicu, lekove, da ih obilazi, kao i da brine o sahranjivanju i održavanju groblja.

Posle pada Beograda u turske ruke 1739. godine došlo je do seobe većeg broja Jevreja iz Beograda, između ostalog i u Petrovaradinski Šanac.

Dana 1. februara 1748. grad je proglašen slobodnim kraljevskim gradom. Dobio je novo ime Neoplanta, Neusatz, Novi Sad, Ujvidek. Jevreji su dobili rok za prodaju kuća, i naseljenje na određeno mesto, u Jevrejsku (Osiječku) ulicu gde je osnovan jevrejski kvart (geto). Godine, 1749. odobreno je osnivanje Jevrejske opštine kao zvanične administrativno-upravne i verske organizacije Jevreja u gradu, na čelu sa sudijom. Te godine Novi Sad je imao 4.620 stanovnika, od kojih su 100 bili Jevreji.

Zajedno sa gradom razvija se i jevrejska zajednica. Godine 1905. izgrađena je nova kapela na jevrejskom groblju, a od 1906. do 1909. izgrađena je, peta, monumentalna, sinagoga zajedno sa novom jevrejskom osnovnom školom i zgradom za opštinske službenike.

Gradi se Jevrejski kulturni dom, Jevrejsko utočište za stare i siročad, osnivaju se sportski klub „Juda Makabi“ sa nekoliko sekcija, pevačka društva „Hazemer“ i „Hašira“, izlazi nekoliko jevrejskih nedeljnih novina i časopisa, osnivaju se jevrejsko zabavište i privatne škole, ima mnogo nastavnika muzike i stranih jezika, nastupa Jevrejski kamerni orkestar.

Uredbama iz 1940. godine ograničen je rad Jevreja trgovaca hranom i upis jevrejskim učenicima i studentima u odgovarajuće škole i prosvetne organizacije. Kako je u celoj Vojvodini odobreno samo 31 mesto za upis učenika Jevreja u srednje škole, Jevrejska opština u Novom Sadu osnovala je u Jevrejskom kulturnom domu kurseve za decu koja nisu bila primljena u srednje škole na redovno školovanje, kako bi se spremila za polaganje ispita na kraju školske godine, ukoliko bi im se to ipak odobrilo.

Godine 1941. okupacijom grada počelo je zlostavljanje stanovništva. Po naređenju komandanta grada rukovodstvu Opštine je saopšteno da, ukoliko ne želi da svi Jevreji Novog Sada budu prebačeni preko Dunava u Srem, na milost i nemilost ustašama i Nemcima, treba da u roku od 48 sati sakupe pedeset miliona ondašnjih dinara i da tu svotu predaju kao dobrovoljni prilog mađarskoj vojsci, pošto „za vreme Jugoslavije nisu ničim pomagali Mađarsku“. Na hitnoj sednici u Jevrejskoj opštini zaključeno je da toliko gotovog novca nema u opticaju u Novom Sadu. Upućena je jedna delegacija u Komandu grada da saopšti da je nemoguće za 48 sati sakupiti tako veliki iznos i predloženo je da se umesto celog iznosa u novcu predaju i bankovne knjižice, roba, hartije od vrednosti i da se vrše intabulacije na nekretnine. Pošto je predlog prihvaćen, komisija je počela da razrezuje po porodicama iznose koje je trebalo uplatiti na za to naročito formiranoj blagajni u Jevrejskoj opštini. Svi koji su predavali novac dobijali su potvrdu da su dali dobrovoljni prilog za „mađarske honvede“. Ukupno je sakupljeno, što u novcu, što u robi, trideset četiri miliona dinara.

Vojna uprava grada je zahtevala od Srba i Jevreja da dokažu da su pre 31. oktobra 1918. stanovali u Novom Sadu, te je trebalo dokazivati i mesto stanovanja predaka. Svi koji nisu mogli podneti tražene dokaze, smatrani su doseljenicima, odnosno kolonistima, i njihova dalja sudbina zavisila je od vojnih komandanata.

Jevrejsko stanovništvo muškog pola dobilo je pozive da se javi na prinudni rad. Većina pozvanih upućena je u okupiranu Ukrajinu, odakle se vratilo svega jedanaest osoba.

Okupatorske vlasti su posle većih priprema započele raciju u Šajkaškoj, januara 1942. Aktivnost manje partizanske jedinice u okolini Žablja bila je povod za intenzivnu odmazdu i genocid. Tokom tzv. racije u Šajkaškoj doneta je odluka da se ona proširi i na Novi Sad. Grad je podeljen na tri dela i racija je počela 21. januara 1942. Tog i sledećeg dana bilo je samo pojedinačnog ubijanja. Posle inscenirane „borbe“ sa „ustanicima“ na trgu kod bivše Banske palate, gde su, uz veliku pucnjavu, „ranjeni“ neki žandarmi u noći između 22. i 23. januara, 23. januara u 9 časova započela je racija. Ljudi su ubijani bez razloga i milosti, na ulicama, u dvorištima i stanovima. Dunavsko kupalište „Štrand“ bilo je najveće stratište. Na temperaturi oko  minus 30 stepeni Celzijusa ljudi su stajali u redovima po četvoro. Skidana im je odeća i goli su terani na daske položene na led Dunava. Mineri su eksplozivom napravili otvor na ledu i streljane žrtve padale su u vodu, a vojnici su ih još gurali pod led. Ubijanje je obustavljeno oko 16 časova. Ubijeno je preko 800 Jevreja, mladih, starih, dece, bolesnih.

Jedan broj članova zajednice, rezervni oficiri i vojnici, nalazili su se u ratnom zarobljeništvu u Nemačkoj, gde ih je štitila Ženevska konvencija, pa su tako bili u relativnoj sigurnosti.

Članovi omladinske organizacije „Hašomer Hacair“ priključili su se otporu protiv okupatora. Već u prvom periodu okupacije u Novom Sadu i okolini započele su diverzantske akcije u kojima su aktivno učestvovali i jevrejski omladinci.

Proređena i demoralisana jevrejska zajednica u Novom Sadu je pod tim teškim okolnostima živela sve do 19. marta 1944. godine, kada su nemačke vojne snage okupirale Mađarsku i kada su nastupila još teža vremena za Jevreje Novog Sada. Donete su naredbe o nošenju žute zvezde, o zabrani putovanja Jevrejima u druga mesta, o sekvestriranju celokupne jevrejske imovine. Dana 26. aprila mađarske vlasti uz pomoć meštana, folksdojčera i nemačkih snaga bezbednosti (Gestapo i SS) započele su da hapse i odvode sve Jevreje u prostorije sinagoge u Novom Sadu. Odatle su transportovani za Suboticu, Bačku Topolu i Baju gde su bili sabirni logori. Iz sabirnih logora su u raznim vremenskim razmacima polazili transporti za logore uništenja, najviše u Aušvic, gde su novosadski Jevreji stizali od 1. maja do 28. juna 1944. godine. Od deportovanih 1.900 novosadskih Jevreja nije se vratilo posle oslobođenja 1600.

Za vreme Drugog svetskog rata ubijeno je, poginulo i umrlo u logorima 3.020 novosadskih Jevreja, od 4.350, koliko ih je pre rata živelo u gradu, odnosno 69,43 posto.

Nekoliko dana posle oslobođenja grada sastalo se oko dvadeset Jevreja sa namerom da obnove rad jevrejske zajednice. Prvi zadaci su bili prihvatanje povratnika iz progonstva, zaštita imovine deportovanih, snabdevanje povratnika hranom i odećom i zaštita interesa pripadnika jevrejske zajednice. Osnovana je i kuhinja za prehranu preživelih beskućnika, koja se održala zahvaljujući nemaloj pomoći građanstva Novog Sada. Pored menze, otvorena je i ambulanta. Do 1948. godine u Novom Sadu je bilo oko 1.000 Jevreja uključujući i one koji su se tu doselili posle oslobođenja.

Po osnivanju države Izrael svim Jevrejima koji su to želeli odobreno je da se isele u Izrael. Bilo je organizovano pet grupnih alija (useljenja u Izrael) od 1948. do 1952. Godine, a bilo je i pojedinačnih iseljenja. Tih godina se iz Novog Sada iselilo 654 Jevreja, a broj članova Jevrejske opštine se smanjio na 300. Nažalost, tom prilikom su se morali odreći jugoslovenskog državljanstva i samim tim su, po ondašnjim zakonima, izgubili pravo vlasništva na svojim nekretninama.

Tih godina je nacionalizovana i opštinska imovina i, sem sinagoge, kapele i domarskog stana na Jevrejskom groblju te kancelarije i kluba Opštine, sve ostale nepokretnosti su oduzete. Jevrejska opština, desetkovana brojčano, a sada i materijalno nije više imala mogućnosti da se izdržava te je spala na donacije od jevrejskih organizacija u svetu i simboličnih članarina.

Godine 1952. osvećen je spomenik žrtvama fašizma na Jevrejskom groblju, rad vajara Dejana Bešlića. Pet godina kasnije, 1957. u Zemunu je podignut spomenik za 350 žrtava novosadske racije sahranjenih na Jevrejskom groblju u Zemunu, a svake godine se 23. januara organizuju komemoracije u spomen nevinim žrtvama novosadske racije. Spomenik „Porodica“ rad vajara Jovana Soldatovića je postavljen 1971. godine na Keju žrtava racije.

Jevrejska opština danas ima oko 650 članova. Rukovodstva su se menjala i svako je  dalo svoj doprinos razvoju zajednice. Najvažniji zadaci su nam očuvanje i razvoj jevrejskog identiteta i tradicije članova zajednice i u skladu sa tim borba protiv asimilacije. U tom cilju Jevrejska opština organizuje niz aktivnosti na obrazovnom, kulturnom, verskom, humanitarnom, socijalnom i drugim poljima. U okviru opštine deluju jevrejski hor, folklorna grupa, art klub, klecmer grupa, dečji, omladinski, sportski i kompjuterski klub, organizuju se kursevi hebrejskog i stranih jezika, vredne knjige iz biblioteke su dostupne članstvu, redovno se održavaju predavanja, promocije knjiga, izložbe, muzičke večeri. Poseban naglasak je na obrazovnom radu, naročito sa mladima. Organizujemo obrazovne seminare, jer smatramo da je sticanje znanja iz oblasti judaizma vrlo važan preduslov za očuvanje jevrejskog identiteta, kao i jačanje jevrejskog života. Nastojimo da naši programi budu atraktivni i zanimljivi za mlađu generaciju. Važan je i rad sa starima, naročito onima koji su preživeli Holokaust, bolesnima  i socijalnim slučajevima. Tragično iskustvo iz Drugog svetskog rata nas obavezuje da se usprotivimo i reagujemo na sve pojave antisemitizma, rasizma, ksenofobije i ostalih vidova diskriminacije i povrede ljudskih prava i da poštujemo etničke, verske, kulturne karakteristike drugih. Sarađujemo sa drugim verskim, manjinskim i humanitarnim organizacijama kao i jevrejskim organizacijama u svetu. Održavamo dobre odnose sa gradskim, pokrajinskim i republičkim institucijama. Spominjemo, na kraju, našu izvanrednu saradnju sa državom Izrael i njenim predstavnicima u našoj zemlji jer ona predstavlja apsolutni stožer opstanka jevrejstva. Započeli smo postupak restitucije nepravedno oduzete jevrejske imovine kako ne bismo više zavisili od pomoći raznih donatora. Značajan zadatak je i sprečavanje daljeg propadanja kako Jevrejskog groblja u Novom Sadu tako i jevrejskih grobalja u okolnim manjim mestima u kojima više ne živi ni jedan Jevrejin, a koja su potpuno zapuštena, jer nema ko da se brine o njima. Jevreji su živeli i u manjim mestima u okolini Novog Sada ali nakon Drugog svetskog rata njih više nema. Ostala je samo uspomena – zgrade i groblja koja propadaju. Proslavili smo stogodišnjicu Sinagoge u Novom Sadu i uspeli smo da rekonstruišemo originalne lustere iz Sinagoge, napravili rampu za ulaz hendikepiranim licima i zaštitili zidove sinagoge od grafita. Sinagoga je zahvaljujući Gradu dobila sakralno osvetljenje i spolja je vrlo lepo osvetljena. Celokupna arhiva koju posedujemo je popisana, digitalizovana, a njen najvažniji deo – matične knjige su restaurirane i zaštićene od daljeg propadanja. Biblioteka je modernizovana i kompjuterizovana. Radimo i na izdavanju raznih publikacija, knjiga i DVD-a o našim aktivnostima da bismo tako približili i uputili okolinu u to šta radimo i na taj način se borili protiv svih vrsta etničke, rasne i verske netolerancije. Humanitarna kuhinja snabdeva svaki dan kuvanim jelima šezdeset najugroženijih građana Novog Sada kao i petnaest članova Opštine. Prikupljamo polovnu odeću i obuću koju prosleđujemo raznim institucijama u našem Gradu, a, takođe, prosleđujemo im i deo stranih donacija koje mi primamo. Jednom godišnje organizujemo humanitarni koncert u kojem učestvuju sve verske zajednice Grada, a novčani prilog koji se od toga prikupi upućujemo nekoj od ustanova koje imaju najveće potrebe. U planu nam je izgradnja muzeja i dokumentacionog centra života Jevreja u Vojvodini koji planiramo da bude na Jevrejskom groblju, a u sklopu njega i stalnu postavku posvećenu zloglasnoj novosadskoj raciji kao i celokupnom Holokaustu.

Da bismo u svemu navedenom bili uspešni oslanjamo se u velikoj meri na rad volontera koji ozbiljno i privrženo daju doprinos opstanku naše male zajednice i njenoj budućnosti.

PLESNA GRUPA „MA’AYAN”

Od osnivanja, 1996. godine, plesna grupa „Ma’ayan“, pod vođstvom Dine Đilas, neguje i afirmiše jevrejsku muziku i kulturu. Tokom tih 12 godina grupa je nastupala na proslavama jevrejskih praznika, predstavljala svoje koreografije u opštinama po zemlji i inostranstvu, učestvovala na sceni Bejahada, gostovala mnogim srpskim folklornim društvima i učestvovala na koncertima etničkih zajednica tako predstavljajući svoj rad široj publici. Takođe je održala mnogobrojne nastupe u Sinagogi gde je tokom godina upoznavala novosadsku publiku sa svojim radom i novim plesnim repertoarima.

Plesni vikendi pod nazivom „Dans“, koji se održavaju dva puta godišnje i okupljaju plesače iz mnogih evropskih zemalja, jedan su od najznačajnijih projekata koji su rezultat predanog rada članova plesne grupe.

„Ma’ayan“ trenutno ima oko 30 članova podeljenih u tri grupe: izvođačku, pripremnu i dečju.

HOR „HAŠIRA“

Kamerni mešoviti hor Hašira je osnovan 1993. godine pod pokroviteljstvom Jevrejske opštine Novi Sad sa namerom da nastavi tradiciju istoimenog hora, koji je delovao između dva svetska rata, negujući jevrejsku duhovnu i svetovnu muziku, kao i horsku muziku domaćih i stranih autora. Osnivač i dirigent reosnovanog hora je bila Suzana Gros. Među značajnije nastupe hora se ubrajaju: učešće na Drugom festivalu duhovne muzike u Novom Sadu (oktobra 1996.), celovečernji koncert na festivalu Barski ljetopis (jula 1998.), učešće na festivalu Mermer i zvuci (septembra 2001.) zatim učešće na međunarodnom festivalu Zimrija u Jerusalimu (avgusta 2001.), dva puta (maja 2002. i 2006.) osvojeno I mesto na Međunarodnom festivalu horova u Bijeljini, nastup na festivalu jevrejske kulture u Budimpešti (jula 2003.), celovečernji koncert u Hvaru u pozorištu u okrivu Bejahada (oktobra 2004.), humanitarni koncert (sa horom Braća Baruh) za poplavljene u Banatu (juna 2005.), koncert povodom promocije projekta „Jevreji u Vukovaru“ (aprila 2006.), humanitarni koncert (sa plesnom grupom „Ma’ayan“ za Dom za decu ometenu u razvoju oktobra 2006.). Hor je 1998. godine pod umetničkim rukovodstvom Suzane Gros, snimio prvi CD. Tokom 2002. je, u saradnji sa Tamburaškim orkestrom iz Subotice i uz veliki trud prof. Zorana Mulića, ostvaren projekat jevrejske muzike uz zvuke tamburice koji je rezultirao serijom koncerata i drugim CD izdanjem našeg hora. Danas hor Hašira čine 28 pevača, vrhunski dirigent Vesna Kesić Krsmanović i brojni stručni saradnici. Ono što krasi naš hor je velika ljubav prema horskom pevanju, visok muzički nivo, ljudski kvaliteti njegovih članova i velike ambicije.

Probe hora se održavaju ponedeljkom i četvrtkom od 20 časova.

ART KLUB

Ideja o osnivanju Art kluba u Jevrejskoj opštini u Novom Sadu je proistekla iz potrebe za suvenirima sa jevrejskim simbolima i tematikom. Uz finansijsku pomoć Holandskog jevrejskog humanitarnog fonda organizovani su kursevi crtanja, slikanja, vajanja, dekoracije i keramike. Svake godine se štampa jevrejski kalendar sa radovima Art kluba.

Art klub je izlagao u prostrijama Jevrejske opštine i učestvovao na manifestacijama kao što su Evropski dan jevrejske kulture i Etno festival u Novom Sadu.

KLEZMER GRUPA „J’HAZ KLEZMORI“

Klezmer grupa Jevrejske opštine Novi Sad J’Haz Klezmori pored izvođenja bavi se istraživanjem i sakupljanjem starih autentičnih jevrejskih klezmer i drugih melodija koje su bile karakteristične za ovaj prostor istočne Evrope, tačnije Balkana, kao i pronalaženjem izvornih jevrejskih pesama sa uticajima Španije koje su donosili Jevreji tokom egzila. Kulturološki značaj je spašavanja starih pesama i muzike od zaborava i afirmacija nove.

Ovo je danas jedina klezmer grupa u Srbiji. Njeni članovi su obrazovani muzičari. Grupa je nedavno izdala prvi CD.

DEČJI KLUB

Dečiji klub Jevrejske opštine i okuplja mališane od sedam do 14 godina. U okviru njega radi i Baby klub koji okuplja decu od tri do 7 godina, a od nedavno i Tinejdž klub.

Dečiji klub radi po godišnjem programu koji pišu koordinator i vaspitači. U tome učestvuju i roditelji i deca, a ostvaruju ga pet vaspitača i sva deca u saradnji sa roditeljima.

Program predviđa pretežno sadržaje iz jevrejske istorije, tradicije, religije, izraelske istorije i kulture, i naslanja se na Godišnji program aktivnosti za klubove za decu, tinejdžere i omladinu koji donosi Svetska jevrejska zajednica. Isto tako, obuhvata radionice za decu iz programa za Razvoj dečijeg samopoštovanja, Nenasilne komunikacije, Čuvari osmeha i brojnh drugih programa iz edukacije koje vaspitači pohađaju u organizaciji JDC i Saveza jevrejskih opština Srbije.

Saradnji sa roditeljima se poklanja posebna pažnja i sa njima se, jednom mesečno, održavaju Porodične radionice.

Svoja znanja i veštine deca pokazuju prilikom zajedničkog obeležavanja praznika u okviru Jevrejske opštine.

Dečiji klub radi nedeljom od 17 do 19 časova.

BIBLIOTEKA

Biblioteka Jevrejske opštine sadrži preko 3.500 naslova na nekoliko jezika i poseduje bogat izbor knjiga iz oblasti istorije jevrejskog naroda, judaizma, kao i brojne knjige o stradanju Jevreja za vreme Holokausta. Od beletristike biblioteka sadrži dela jevrejskih i nejevrejskih pisaca sa jevrejskim temama. Zastupljeni su i pisci nobelovci, kao i knjige autora nagrađenih međunarodnim ili domicilnim nagradama.

Biblioteka radi dva puta sedmično: ponedeljkom od 17 do 18 i četvrtkom od 10.00 do 11.30 časova.

Adresa: Jevrejska 11, 21000 Novi Sad
Tel/fax (021) 423-882; 6615-750
E-mail: jonovisad@neobee.net; jonovisad@sbb.co.yu